Mineraloji Ders Notları

 

1-Yer Kabuğunu oluşturan mineral grupları nelerdir?

Plajiyoklaz39, Alkali Feldispat12,Kuvars12, Piroksenler11,Amfiboller5, Mikalar 5,Killer5,Diğer slikatlar 3

3-Kayaç Yapıcı Mineraller Nelerdir?

Açık Renkliler: Kuvars, Feldispat, Feldispatoidler (sadolit)

Koyu Renkliler:Mikalar(muskovit),Amfiboller(honblend),Piroksenler(Ojit) Olivin grubu Mineraller(fayalit),GranatlarDiğerleri: Kil mineralleri, kayaç yapıcı mineraller.

4-Kimyasal bileşimine göre magmatik kayaçları sınıflayınız,örnek vererek yaklaşık mineral bileşimini yazınız?

Asidik: Amfibol,ortaklaz Örnek Granit. Ortaç: Amfibol,piroksen Örnek: diyorit andezit. Bazik: Piroksen, olivin. Örnek Gabro. Ultrabazik: Olivin,piroksen. Örnek Dunit, piroksenit

5-Magmatik kayaçları doku tipleri ve örnek kayaç yazınız?    

İri Taneli: Granit,Diorit,gabro.Ufak Taneli: Riyolit Andezit,bazalt. Porfirik: Diğerlerinin başına porfirik takısı.Camsı:Obsidyen, Pomza. Piroklastik: Tük, volkanik breş.

6-Plütonik kayaç,özellikleri,örnek?

Magmanın yer altından yavaşça soğuyarak taşlaşması sonucu oluşan kayaçlardır.İç Püskürük. Açık renki ve iri tanelidir. Gözle ayırt edilebilir yapıda. Örnek Granit diyorit.

7-Volkanik Kayaç,Özellikleri,örnek?

Magmanın, yer kabuğunun kırık ve çatlaklarından yeryüzüne çıkarak soğumasıyla oluşan kayaçlara volkanik kayaç denir. Dış püskürük İnce tanelidir.Daha az dayanıklı. Örnek; bazalt,andezit,obsidyen,volkanik tüftür.

8- Ultrabazik kayac nedir? Özellikleri nelerdir? Örnek veriniz.

Genellikle granüler dokuda olan bu kayaçlar esas olarak ferromagnezyumlu minerallerden oluşurlar, renkleri koyudur. Piroksenit,peridotit.

9-Plütonik ve volkanik kayaçlar nasıl ayırt edilir?

Plütonik kayaçlar, genellikle açık renkli ve iri tanelidir. Elinize bir granit aldığınızda kendisini oluşturan kuvars, feldspat ve mikaları çıplak gözle ayırt edebilirsiniz.Volkanik kayaç Hızlı soğuduklarından ince tanelidir. Daha az dayanıklı kayaçlardır.Örneğin bir bazaltı elinize aldığınızda onu oluşturan kristalleri gözle ayırt etmeniz zordur.

10-Metamorfizma tanımı ve çeşitleri?

Kayaçların oluşumu sırasında kimyasal ve fiziksel şartlar nedeniyle katı durumlarını koruyarak mineralojik yönden değişime uğrama olayına metamorfizma denir. Çeşitleri; Kontakt,Hidrotermal,Dinamik,Bölgesel ve Gömülme Metamorfizması.

11-Metamorfizmaya etki eden faktörler?

Isı: En şiddetli ısınma genellikle magmanın yakınında olur ve magmadan uzaklaştıkça dereceli olarak etkisi azalır. Yeryüzünde oluşan kayaçlar derinlere taşınabilir ve böylece artan sıcaklık ve basınca maruz kalabilir. Bu süreçte kimi mineraller daha yüksek sıcaklık ve basınç koşullarında başka minerallere dönüşebilir.

Basınç:Kayaçlar gömüldüğünde artan biçimde daha büyük litostatik basınç etkisine girerler.Üzerlerinde bulunan kayaçların ağırlığından kaynaklanan bu basınç her yönde eşit biçimde uygulanır. Bu koşullarda mineraller, daha küçük ve yoğun mineraller haline gelirler.

Akışkanların Etkinliği: Metamorfizmanın olduğu hemen her yerde değişen miktarda su ve karbondioksit vardır. Bu akışkanlar kimyasal tepkimeleri hızlandırarak metamorfizmayı arttırırlar. Susuz koşullarda birçok mineral yavaş biçimde tepkime verirken, çok miktarda sıvı olduğunda tepkime hızları artar.

12-Metamorfizma çeşitlerini açıklayınız?

Kontakt Metamorfizma: Bir magma kütlesinin çevresindeki yan kayaçları yüksek ısının etkisiyle değişime uğratır. Yan kayaçların içine soğumasıyla birlikte sıcak akışkanların girmesiyle yeni mineral oluşumuna yardımcı olur.

Dinamik Metamorfizma: Kayaçların yüksek basınca uğramasıdır.Fay kuşaklarında gözlenir.Bu olay sonucu fay kayaları,fay breşleri oluşur.

Bölgesel Metamorfizma: Çok geniş alanlarda gerçekleşen yer kabuğunun derinliklerinde çok yüksek sıcaklık ve basıncın etkisiyle oluşur.

Hidrotermal Metamorfizma: Magmadan çıkan sıcak eriyiklerin yan kayaçlarda tepkimeye girmesi sonucu metamorfik mineraller oluşur. Maden yataklarını(demir altın,bakır) ortaya çıkarırlar.

13-Levha tektoniği ve metamorfizma arasındaki ilişki

Metamorfizma, yakınlaşan levha sınırlarında en yaygın durumdadır. Metamorfik kayaçlar, levha çarpışmalarının sonucunda sıcaklık ve basınç arttığından ötürü yakınlaşan levha sınırlarında oluşur. yakınlaşan bir okyanusal – kıtasal levha sınırı boyunca ortaya çıkan çeşitli basınç ve sıcaklık rejimleri ile metamorfik fasiyes tipi ve sonuçta oluşan kayaçları gösteriyor. Okyanusal levhanın kıtasal levhayla çarpıştığı yaklaşan levha sınırında, okyanusal levha altta yiterken büyük bir basınç oluşur. Kayacın zayıf iletken olduğundan dolayı yiten soğuk okyanusal levha çok yavaş bir biçimde ısınır ve derinlikle artan basınç çoğunlukla metamorfizmaya yol açar.

14-Metamorfik kayaçları dokusal özelliklerine göre sınıflayınız,örnek?

Yapraklanmalı Doku: Metamorfizma sırasında ısı ve basıncın etkisinde kalan kayaçlar kendilerine yapraklanmalı doku veren minerallere sahiptir. Mineral tanelerinin büyüklüğü ve biçimi yapraklanmanın ince yada kalın olmasını belirler. Yapraklanma gözle görülemeyecek biçimde olursa Kayrak adını alır. Örnek: Kuvars kumtaşının Kuvarsşiste dönüşmesi.

Yapraklanmasız Doku: Kimi metamorfik kayaçlarda mineral taneleri göze çarpan bir yönelme göstermez. Bu kayaçlar yapraklanmasız dokuya sahip olarak kabaca eş boyutlu minerallerden oluşur. Örnek; Kireçtaşının mermere dönüşmesi.

15-Metamorfik fasiyes ve diyagramı?

Aynı sıcaklık-basınç koşullarında oluşmuş kendine özgü mineral topluluklarıyla temsil edilen metamorfikkayaçlar grubudur.

16-Sedimanter kayaç nedir,süreçleri nelerdir?

İlksel kayacın fiziksel ve kimyasal koşullar altında aşınıp taşınıp birikmesi ve tekrar sertleşerek kayaç oluşturmasına sedimantasyon, bu olay sonucu oluşan kayaca ise sedimanter kayaç denir. AŞINMA: Kayacın belirli faktörlerin altında yüzeyde parçalanma,ufalanma,çürüme,fiziksel ve kimyasal olayların tümüne birden bozunma denir. TAŞINMA: Aşınan kayaç parçalarının akarsu, rüzgar gibi etkenlerle taşınması olayıdır. ÇÖKELME: Aşınma ve taşınma sonucu taşıyıcı etkenlerin gücünün azalmasıyla belirli bölgelerde yığılıp, depolanma olayına denir. Çökelmenin olduğu alana çökelme havzası denir. TAŞLAŞMA(DİYAJENEZ): Çökelme havzasında biriken sedimanların depolanmasından itibaren kayaç haline gelinceye kadar geçen tüm fiziksel ve kimyasal süreçlere denir.

17-Sedimanter kayaçların sınıflandırılmasını anlatınız?

Kırıntılı Sedimanter Kayaçlar: Mevcut kayaçtan kopan mineral taneleri ve kayaç parçacıklarından oluşan sedimanter kayaçlar bu gruba girer. Örnek; Çakıltaşı, Kumtaşı.

Kimyasal Sedimanter Kayaçlar: Kimyasal ve biyolojik çökelme sonucu oluşan kayaçlardır. Örnek; Evoporit,demirtaşı.

Organik Sedimanter Kayaçlar: Organik metaryellerin birikmesiyle oluşan kayaçlardır. Örnek; çört,kömür.

Volkanik Kırıntılı Kayaçlar: Volkanizmaya bağlı gelişen kayaçlardır. Örnek; Volkanik Tüf.

18-Tane Boyutuna Göre Kırıntılı Sedimanter Kayaçlar?

Tane Boyu                                Tutturulmamış          Tutturulmuş          

256 mm’den büyük                      Blok                             –

2-256 mm                                      Çakıl                     Çakıltaşı

1/16-2 mm                                     Kum                      Kumtaşı

1/226-1/16 mm                              Silt                           Siltaşı

1/256dan küçük                            Kil                           Kiltaşı

19).Sedimanter ortamlar çizerek özelliklerini yazınız.

Karasal ortamlar; Denizel olmayan ve normal olarak deniz suyu seviyesinin üzerindeki yükselimlerle oluşan ortamlardır.bu ortamlar karasal üzerinde hakim olanfizikselvebiyolojikşartlaraltında,gereksuiçindegereksudışındameydanagelen fasiyeslerdir.

Geçiş ortamları;Geçiş ortamları, okyanusal ile kıta veya daha küçük kara parçalarının birleştiği ortamlardır. Geçiş ortamları, karasal ve denizel ortamların karmaşık olarak birleşmesinden  gelir.

Deniz ortamı;Denizel ortamlar denizlerde görülebilen fiziksel ve biyolojik şartlar altında meydana gelebilen ortamları ve fasiyeslerini kapsar. Ortamlarda oluşan kayaç çeşitleri ve organizma çeşitleri ortamları tanımlamada en büyük faktörleri oluşturmaktadırlar. Denizel ortamlar karasal ortamlara nazaran kayaç çeşitliliği ve organizma çeşitliliği bakımında karasal ortamlara nazaran çok zengindirler.

20- Kum taşı sınıflamasını şekil çizerek anlatınız?

1                 Kaba                     Sediman ismi             Sedimanter İsmi

0,5                İri

0,25             Orta                            Kum                            Kum taşı

0,125           İnce

0,0625       Çok İnce

21-Kayaç çevrimi ?

Yeraltındaki magmanın soğumasıyla oluşan magmatik bir kayaçtan başlayalım. Bu kayacın yerkabuğundaki tektonik hareketler sonucu yeryüzüne çıktığını düşünelim. Yüzeye çıkan bu kayaç artık burada oluşan tüm koşullardan etkilenebilecek durumdadır. Bu etkileşim oldukça değişik yollarla oluşabilir. Erozyon, yağmur suyu ve rüzgar bunlardan birkaçıdır. Bu olayların sonucunda kayaç, fiziksel ve kimyasal olarak değişime uğrar ve taşınma sonucu bir yerde çökelir. Farklı yerlerden gelen tüm çökeller, yeni gelen çökellerin de etkisiyle sıkışarak zamanla kendi içinde kaynaşarak taşlaşır. Ve böylelikle tortul kayacımız oluşur.
Oluşan bu yeni kayacımızın üzerine uzun bir süre daha yeni çökelimlerin devam edeceğini düşünelim. Zamanla üstündeki malzeme birikeceği için kayacımız basınca ve sıcaklığa daha fazla maruz kalacak demektir. Bu da tortul kayacımızın yapısında çok daha farklı değişimlere yol açacaktır. Basıncın ve sıcaklığın belli bir düzeye gelmesi sonucu oluşan yeni kayacımız artık bir başkalaşım kayacıdır. Oldukça yüksek bir sıcaklığa maruz kalırsa başkalaşım kayacımızın da değişimi kaçınılmazdır. Ve bu sıcaklığa dayanamayan kayacımız sonunda eriyerek magmatik kayaca dönüşür.